Opmaak van de website veranderen
Unix en Linux platform
Standaard geldt, dat Unix en Linux Command-line gestuurde besturingssysteemen zijn.
Hieruit volgt dat alle data in Ascii wordt weergegeven, dus gemakkelijk in braille weer te geven is.
Vergroting van de letters kan worden bereikt door de instellingen van de terminal-emulatie aan te passen.
Als toevoeging (tegenwoordig standaard) is het mogelijk om een grafische gebruikersomgeving (Gui) toe te voegen.
Het XWindows-systeem biedt de mogelijkheid om hierop vrijblijvend Destktop-omgevingen te ontwikkelen.
De twee meest bekende desktops zijn KDE en Gnome.
Standaard kan met de Unix en Linux systemen rechtstreeks en op afstand worden gewerkt.
Rechtstreeks onder Unix/Linux werken wordt mogelijk als het besturingssysteem en de randapparatuur voor aanpassingen (bijvoorbeeld spraaksynthesizer of aangepaste muis) op dezelfde machine zijn aangesloten.
Bediening op afstand is mogelijk via een directe link door gebruik te maken van een Null-modem kabel of een crosslinked UTP-verbinding.
Vrijwel elke grote Linux distributie heeft na de installatie ondersteuning voor braille-leesregels.
Er zijn bepaalde initiatieven om de installatie-procedure ook van braille te voorzien, maar deze ontwikkeling staat nog in de kinderschoenen.
Hieronder volgen een aantal projecten, waarbij ik de status zo goed mogelijk bij zal houden:
(projecten die langer dan een jaar geen voortgang meer vertonen worden verwijderd van deze pagina en er kan van onderwerp naar onderwerp worden gesprongen door de headers te gebruiken)
Blinux
Blinux is een project dat doorlopend vernieuwd en is een verzamelpunt voor diverse tools die het werken met Linux-distributies mogelijk maakt.
Het project wordt ondersteund door Red Hat.
Meer informatie is te vinden op:
Blinux mailinglist:
http:/groups.google.be/group/blinuxforum
Of:
http:/groups.google.nl/group/blinuxforum
Brltty
Brltty is een zogenaamde library die ondersteuning biedt voor diverse brailleregels en spraaksynthesizers.
Deze verzameling drivers is bedoeld voor het werken met diverse smaken Linux en Unix, Waaronder Debian, BSD, Knoppix, Fedora, Red Hat, Suse, Open Solaris, Ubuntu en Slackware.
Brlapi is als programmeerbaar component beschikbaar om het geheel in applicaties te integreren.
Gebruik altijd de laatste versie van de distributies!
Brltty is te vinden op:
Brlspeak
Brlspeak is een mini-distributie van Brltty die te samengebracht is met Debian Linux.
De set is zo'n 15 MB groot en is gemakkelijk te installeren.
Brlspeak met bijbehorende informatie is te vinden op:
Speakup Modified
Speakup is een pakket voor spraak onder Linux die alleen met Serial consoles (dus op de Com-poort aangesloten) synthesizers werkt.
Softwarematig opgewekte spraak (bijvoorbeeld via Festival of Viavoce) functioneert niet.
Brltty wordt hier momenteel als aansturing gebruikt.
De package wordt met de Fedora 7- en 8 distributies meegeleverd.
Tevens is via SVC de versie van Speakup als volgt bij te werken:
$ git clone http:/linux-speakup.org/speakup.git
Kijk voor meer informatie op:
GRML
Een andere op Debian gebaseerde distributie is GRML.
Deze bevat spraak tijdens de installatie en is met het volgende commando van de bootprompt te activeren:
$ grml swspeak
Toevoegen van Gnome en Orca is wel lastig.
De distributie is te vinden op:
Emakspeak
Emakspeak is een selfvoicing VI editor + textenviroment en is te vinden op:
http:/emacspeak.sourceforge.net
Knoppix
Knoppix is een omvangrijke distributie van allerlei tools voor netwerkbeheer en de beste Freeware voor netwerkbeveiliging, Video en Audio.
Het leuke aan deze versie is dat er via een menu opgeven kan worden wat het systeem
moet beheersen, waarna er een ramdisk wordt aangemaakt.
Vervolgens wordt het systeem herstart, zodat er met een Linux-versie op uw eigen systeem gewerkt kan worden zonder dat u systeemschijven worden belast.
Spraak wordt vanaf de startup ondersteund evenals alle brailleregels die in BRLTTY zijn ondersteund.
Het is een perfecte methode om te testen hoe uw systeem met Linux zal functioneren als u plannen voor een migratie heeft.
Klaus Knopper de maker van de Linux Knoppix-distributie heeft ook een aangepaste desktop Adrianne ingebouwd die volledig met spraak is uitgerust.
(dus ook alle menu’s zullen worden uitgesproken)
De op Debian gebaseerde versie wordt onder de naam Live CD uitgebracht en kent een lichte versie voor oudere computers en een Maximum versie voor de huidige standaarden.
Hiervoor werkt Knopper samen met het Linaccess-project.
Het is eenvoudig om Knoppix snel voor mij te laten werken.
Typ voor het activeren van (in mijn geval) voor de Tieman Braille Voyager 44 het volgende:
$ brltty -bvo -d usb:
In het algemeen werkt het volgende ook:
$ knoppix blind brltty=device,port,table
Hernoem device met de code van uw apparaat na keuze.
Vervolgens de Port met het bijbehorende nummer en Table met de naam van de file waar de braille-vertaaltabel in staat invullen en het werkt.
Voorbeeld van een Handitec-regel met bijbehorende tabel:
$ knoppix blind brltty=ht,/dev/ttyS0,text.fr-cbifs.tbl
Knoblind.bat is ook bruikbaar en is voor een automatische herstart aan te passen.
De Engelse versie is te downloaden via:
ftp:/xenia.sote.hu/pub/mirrors/knoppix/KNOPPIX_V6.0-ADRIANE_V1.1CD-20 09-01-27-EN.iso
Grote Unix-systemen
Bij de grote Unix-systemen is er meestal sprake van verbindingen, waarbij de
gebruiker op een Pc werkt.
Denk bij grote Unix-systemen aan AIX, HPUX, Solaris en TRU64.
Het komt weinig voor, maar technisch is het geen probleem om een aanpassing
direct aan een server aan te sluiten.
De aanpassing kan een apparaat zijn dat direct met de Server communiceert, maar ook een brailleterminal die aan een werkstation verbonden is.
Een voorbeeld is de Braillenote of de Alva MPO.
Doe als voorbeeld voor de Braillenote het volgende:
- Open een leeg bestand;
- [Activeer de seriële poort met de juiste parameters (afhankelijk van uw uit te lezen systeem);
- Resultaat: Alle communicatie komt nu in het bestand terecht met als nadeel dat er alleen de Command-prompt gebruikt kan worden;
Programma's als het mailprogramma Pine werken niet omdat de besturingscommando's niet kunnen worden vertaald.
Er is dan een Terminal-instelling als VT52 of VT220 benodigd.
Verder is er binnen de grote systemen geen schermmodel waar een screenreader op kan meeliften.
Om dit wel voor elkaar te krijgen is Brlmon nodig.
U heeft dan een gewone VT100 emulatie tot uw beschikking.
Yasr
Aangezien Speech-synthesizers zoals Speakup alleen met GNU-Kernels van Linux werken, zullen deze niet op grote Unix-systemen kunnen worden gebruikt.
Yasr biedt hiervoor uitkomst.
De gebruiker moet deze wel starten als het systeem al in de lucht is, maar er ontstaat dan wel een werkbare situatie onder grafische omgevingen.
Yasr is te vinden op:
Eflite
Eflite is een Speechserver voor Emacspeak en is bedoeld om Festival aan te sturen direct vanaf de Gnu-Kernel.
De engine is te vinden op:
Verbinding via Telnet of SSH
Zowel bij Unix als Linux-systemen vormt het geen probleem om met een netwerk-
of inbelverbinding via een Telnet- of (beter nog) een SSH-sessie te werken.
Wat af en toe wel een probleem kan vormen, zijn de Terminalinstellingen, die toets-
aanslagen op de juiste wijze moeten overbrengen.
Hieraan moet soms (net als bij de directe verbinding) wat extra aandacht worden besteed.
Vooral de diverse administratieve Tools (waarbij de pijltjestoetsen erg belangrijk voor de bediening zijn), zijn zeer belangrijk voor het systeembeheer.
Orca
Gnome van Sun Microsystems is momenteel het meest belangrijke gereedschap voor een desktop-systeem, als het gaat om het gebruik van Open Source op de werkvloer.
Gnome biedt niet alleen ondersteuning voor grote en kleine letters in hoog of laag contrast maar beschikt ook over een extra Service-provider (AT-SPI), die screenreaders van grafische informatie voorziet en vergelijkbaar is met MSAA voor Windows.
Er is echter een groot verschil.
De aanlevering van de toegankelijkheidsgegevens vindt plaats door de applicaties zelf en niet doordat het besturingssysteem actief alle acties bewaakt en doorgeeft.
Ter ondersteuning van de toegankelijkheid biedt Gnome 4 lagen:
list[Laag 1: Hulpmiddelen (prbes);+Laag 2: Toepassingen;+Laag 3: AT platform (AT-API):+Laag 4: AT (technische aansturing voor aangepaste randapparatuur;]
Deze gelaagde architectuur biedt een groot voordeel voor ontwikkelaars:
Het is gemakkelijk om togankelijke code te scheppen omdat de ondersteuning hiervoor in de desktop is ingebouwd.
Het door Baum ontwikkelde Gnopernicus was een Screenreader/magnifyer die het mogelijk maakt om zonder veel aanpassing in globaal in Gnome te kunnen werken.
Leuk om te weten is dat de code van Gnopernicus ook vrijgegeven was, wat betekent dat het iedereen vrij stond functionele aanpassingen aan te brengen.
Dit heeft geleid tot de Open Source screenreader Orca die standaard bij elke distributie van Gnome wordt meegeleverd.
Verder is er voor Gnome ook het GOK dynamic on-screen keyboard gemaakt door de universiteit van Toronto Adaptive Technology Resource Centre.
Het apparaat is vooral bedoeld om motorisch gehandicapten toch met een virtueel toetsenbord toegang te geven tot de Gnome-Desktop.
Ook kan deze functie middels een touchscreen als kiosk-configuratie (waar geen toetsenbord voor handen is) worden gebruikt.
Tevens wordt er een Screen Magnifier meegeleverd die tekst en regio's van het scherm kan vergroten.
Verder wordt er gewerkt aan de integratie van Mousetrap, dat alle bewegingen van de muis kan simuleren.
Niet alleen biedt het onafhankelijkheid van de gebruiker, maar geeft ook de mogelijkheid om voorheen onbereikbare delen van het scherm toch te kunnen bedienen.
Als laatste is er de tool Dasher.
Dasher is een zogenaamde zooming interface. De gebruiker wijst aan waar hij/zij heen wilt en de display zoomt in op die richting. De omgeving waarin je je bevindt staat vol met letters, zodat elk punt waarop je inzoomt overeenstemt met een stukje tekst. Hoe meer je inzoomt, hoe groter het stuk tekst wordt dat U geschreven hebt. U kan kiezen om wat je schrijft door te bepalen in welke richting U inzoomt.
Deze toepassing kan met een joystick gebruikt worden, met touchscreen, trackball of muis. Ze is geschikt om de computer te bedienen met slechts één hand, of zelfs zonder handen,
bijvoorbeeld gebruik makend van een head-mouse of eyetracker. Maar u kan ze ook
gebruiken op een palmtop of een wearable computer.
Om de interface efficiënter te maken, gebruikt men een voorspellingstechniek voor een
bepaalde taal om te bepalen hoeveel ruimte er gereserveerd wordt voor een bepaald stuk
tekst. Hoe groter de waarschijnlijkheid wordt dat een bepaalde combinatie eerstvolgend zal
voorkomen in een woord dat u aan het vormen bent, hoe meer ruimte de karakters in beslag
zullen nemen. Bovendien leert het programma ook van de gebruiker: als u een nieuw woord
ingeeft, zal het de volgende keer dat u datzelfde woord wilt gebruiken, makkelijker worden herkend.
Het grote voordeel van Dasher in vergelijking met andere tekstinputprogramma's is dat het
mode-vrij is. De gebruiker moet niet wisselen tussen schrijfmode en
voorspellingsacceptatiemode.
Dasher bestaat ook met een Nederlands voorspellingsmodel.
Link naar de Gnome Accessibility-Wiki:
http:/live.gnome.org/Accessibility
Orca dat vanaf Gnome versie 2.16 standaard wordt meegeleverd is te vinden in alle vooraanstaande Linux-distributies.
Hierdoor zijn bijvoorbeeld Ubuntu, Novell's Open Suse 10 Redhat en Open Solaris redelijk snel met hulpmiddelen eenvoudig en toegankelijk te bedienen zonder extra kosten en gratis ondersteuning uit de Orca-community.
Kijk op de projecten-pagina van Orca voor de laatste status.
De Orca-Community is te bereiken via:
Vinux
Anthony Sales heeft Ubuntu als basis genomen om een aangepaste Live-distributie onder de naam Vinux samen te stellen.
Deze distributie is bedoelt voor gebruik door blinden en slechtzienden en is van CD of USB-stick te starten.
Het inloggen en starten van Orca gebeurt automatisch en met een enkele sneltoets is vergroting te activeren. Voor de vergroting zijn de sneltoetsen wel wat aangepast om het herinneren hiervan gemakkelijker te maken.
Braille is pas na de eerste herstart te activeren.
Unzip en brand de ISO-image en u kunt aan de slag.
Verder is het ook mogelijk om op een U3 USB-stick de ISO vervolgens te decomprimeren en te starten en volledige installatie op uw systeem is uiteraard ook mogelijk.
De distributie is te downloaden via:
Development Forum/Mailing List:
http:/groups.google.com/group/vinux-development
Development Blog:
http:/vinux-development.blogspot.com/
Met dank aan de moderator van de Blinux mailinglist, Osvaldo La Rosa.
Deze heeft ook een hompage met extra informatie samengesteld op:
http:/blinuxman.net/projects/vibuntu.php
D-Bus
Vanuit het Freedesktop.org project is D-Bus ontstaan.
Dit is een component dat AT-SPI instructies naar D-Bus vertaald om zo ook KDE van toegankelijkheidsinformatie te voorzien en andere API's te ontsluiten.
Ook vormt het een mogelijkheid om Corba niet langer meer als eis voor het gebruik van SPI te eisen.
De onderdelen van de codebase omvatten:
- D-Bus version van de ATK bridge library;
- D-Bus version van de AT-SPI Registry daemon;
- D-Bus version van de pyatspi library;
- D-Bus version van de cspi library (wordt herzien);
- D-Bus AT-SPI specifications;
De repository is te vinden op:
http:/anongit.freedesktop.org/git/at-spi2/at-spi2-core.git
De testresultaten en status van het project worden vermeld op:
http://www.linuxfoundation.org/en/AT-SPI_on_D-Bus.
De mailinglist is te bereiken via:
accessibility-atspi@lists.linux-foundation.org.
Beschikbare speech-engines
De meeste Unix-systemen gebruiken nu Festival tts als softwarematige speech-engine.
De hieraan te koppelen 16-bits stemmen klinken niet slecht.
Espeak is een andere engine die ook voor Windows beschikbaar is.
Als de gratis Mbrola foniemenconverter en stemmen te samen met de Espeak worden terugvertaald, stijgt de kwaliteit boven Eloquence van Jaws For Windows uit.
Wij werken aan een Nederlandse vertaling.